BR24992903 Экономикалық маңызы бар ауыл шаруашылығы дақылдарын іріктеуге қазіргі заманғы молекулалық-генетикалық, физиологиялық-биохимиялық, биотехнологиялық әдістер мен цифрлық фенотиптеуді практикалық енгізу

Ғылыми бағдарлама туралы

Жоба атауы: BR24992903 «Экономикалық маңызды ауыл
шаруашылығы дақылдарының селекциясына заманауи молекулалық-генетикалық,
физиологиялық-биохимиялық, биотехнологиялық әдістерді және цифрлық фенотиптеуді
практикалық енгізу»

 Бағдарламаға жауапты: Ермекбаев Канат Абаевич

БАҒДАРЛАМА ТУРАЛЫ:

Бағдарламаның атауы: «Экономикалық маңызы бар ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясына заманауи молекулалық-генетикалық, физиологиялық-биохимиялық, биотехнологиялық әдістер мен цифрлық фенотиптеуді практикалық енгізу».

Бағдарламаның ЖТН: BR24992903

Іске асыру мерзімі: 2024–2026 жылдар.

Орындаушы ұйым: «Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу университеті» КеАҚ.

Бағдарламаның мақсаты

Экономикалық маңызы бар ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясына заманауи молекулалық-генетикалық, физиологиялық-биохимиялық, биотехнологиялық әдістер мен цифрлық фенотиптеу технологияларын енгізу арқылы селекциялық үдерістің тиімділігін арттыру және Speed Breeding технологиясын пайдалана отырып, бидай мен арпаның перспективалы генетикалық материалын жедел алу.

Бағдарламаның міндеттері

1-міндет. Селекциялық үдерістің ұзақтығын қысқарту және бір жыл ішінде ауыл шаруашылығы дақылдарының бірнеше ұрпағын алу мақсатында Speed Breeding жеделдетілген селекция технологиясын енгізу.

2-міндет. Үш жыл ішінде 10 жұптық будандастыру нәтижесінде алынған F2 ұрпағының 300 гетерозиготалы генотипінен геномы 99% гомозиготалы F8 ұрпағының 300 бидай генотипін алу.

3-міндет. Үш жыл ішінде 10 жұптық будандастыру нәтижесінде алынған F2 ұрпағының 300 гетерозиготалы генотипінен геномы 99% гомозиготалы F8 ұрпағының 300 арпа генотипін алу.

4-міндет. Speed Breeding технологиясын қолдану арқылы жылына кемінде үш ұрпақ алу мүмкіндігін қамтамасыз ету және селекциялық үдерісті жеделдету.

5-міндет. Зерттеу нәтижелерін Web of Science және Scopus дерекқорларында индекстелетін халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда, сондай-ақ ҚР ҒЖБМ Ғылым және жоғары білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынған ғылыми басылымдарда жариялау арқылы ғылыми апробациядан өткізу.

6-міндет. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері бойынша Қазақстан Республикасының Ұлттық зияткерлік меншік институтында тіркелген зияткерлік меншік объектісін алу.

7-міндет. Бағдарлама аясында екі магистрант даярлау, ғылыми кадрлардың әлеуетін арттыру және зерттеу нәтижелері бойынша жылдық және қорытынды ғылыми есептерді әзірлеу.

Бағдарламаның идеясы

Бағдарламаның негізгі идеясы – экономикалық маңызы бар ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциялық үдерісіне заманауи молекулалық-генетикалық, физиологиялық-биохимиялық, биотехнологиялық әдістер мен цифрлық фенотиптеу технологияларын практикалық енгізу арқылы селекцияның тиімділігін арттыру және жаңа перспективалы генетикалық материалды алу мерзімін қысқарту.

Бағдарламада Speed Breeding жеделдетілген селекция технологиясына ерекше назар аударылады. Бұл технология өсімдіктерді бақыланатын орта жағдайында өсіру арқылы ұрпақ алмасу мерзімін едәуір қысқартуға мүмкіндік береді. Аталған тәсілді қолдану нәтижесінде жылына кемінде үш ұрпақ алу және F2 ұрпағының гетерозиготалы генотиптерінен F8 ұрпағының жоғары гомозиготалы желілерін жедел қалыптастыру көзделеді.

Бағдарлама шеңберінде үш жыл ішінде геномы 99% гомозиготалы F8 ұрпағының 300 бидай және 300 арпа генотипін алу жоспарланған. Алынған генетикалық материал болашақта селекциялық-генетикалық зерттеулер жүргізуге, өнімділігі мен бейімделгіштігі жоғары перспективалы сорттарды шығаруға негіз бола алады.

Сонымен қатар бағдарлама ғылыми зерттеулердің нәтижелерін халықаралық және отандық ғылыми басылымдарда жариялауды, зияткерлік меншік объектілерін тіркеуді және жас ғылыми кадрларды даярлауды көздейді.

Бағдарламаны іске асыру нәтижесінде ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясында инновациялық технологияларды қолдану мүмкіндіктері кеңейіп, отандық селекциялық зерттеулердің ғылыми-технологиялық әлеуетін дамытуға үлес қосылады.

Күтілетін нәтижелер

Бағдарламаны іске асыру нәтижесінде төмендегідей нәтижелерге қол жеткізу көзделеді:

— Бидай мен арпаның селекциялық үдерісін жеделдетуге бағытталған Speed Breeding технологиясы практикалық қолданысқа енгізіледі;

— Бақыланатын орта жағдайында ауыл шаруашылығы дақылдарының жылына кемінде үш ұрпағын алу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі;

— 10 жұптық будандастыру нәтижесінде алынған F2 ұрпағының 300 гетерозиготалы генотипінен геномы 99% гомозиготалы F8 ұрпағының 300 бидай генотипі алынады;

— 10 жұптық будандастыру нәтижесінде алынған F2 ұрпағының 300 гетерозиготалы генотипінен геномы 99% гомозиготалы F8 ұрпағының 300 арпа генотипі алынады;

— Жеделдетілген селекция технологиясын қолдану арқылы жоғары гомозиготалы генетикалық материалды алу мерзімі қысқартылады;

— Болашақ селекциялық бағдарламаларда және ғылыми зерттеулерде пайдалануға арналған бидай мен арпаның генетикалық материалы қалыптастырылады;

— Зерттеу нәтижелері халықаралық және отандық рецензияланатын ғылыми басылымдарда жарияланады;

— Қазақстан Республикасының Ұлттық зияткерлік меншік институтында тіркелген зияткерлік меншік объектісі алынады;

— Ғылыми-зерттеу жұмыстары аясында екі магистрант даярланады;

— 2024, 2025 және 2026 жылдарға арналған жылдық ғылыми есептер, сондай-ақ 2024–2026 жылдар аралығындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша ГОСТ 7.32-2017 стандартына сәйкес қорытынды есеп дайындалады.

Бағдарлама нәтижелері бойынша жарияланымдар мен ғылыми нәтижелер

Бағдарламаның күнтізбелік жоспарына сәйкес төмендегідей нәтижелер көзделген:

1) Web of Science дерекқорының бірінші (Q1) немесе екінші (Q2) квартиліне кіретін не Scopus дерекқорында CiteScore бойынша процентилі 50-ден жоғары рецензияланатын халықаралық ғылыми журналда кемінде 1 (бір) ғылыми мақала жариялау;

2) Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті (ҒЖБССҚК) ұсынған ғылыми журналда кемінде 1 (бір) ғылыми мақала жариялау;

3) Қазақстан Республикасының Ұлттық зияткерлік меншік институтында тіркелген кемінде 1 (бір) зияткерлік меншік объектісін (патент немесе ақпараттық технологиялар саласындағы өтінімдер үшін авторлық куәлік) алу;

4) Ғылыми-зерттеу бағдарламасы аясында 2 (екі) магистрант даярлау;