AP23488859 Орталық Азия бидайына толық геномды сканерлеу, автоматтандырылған фенотиптеу және интенсивті селекция әдістері арқылы құндылықтар қосу
Жобаның мақсаты
Орталық Азия бидай популяциясының генетикалық әртүрлілігін, бейімделу ерекшеліктерін және агрономиялық маңызды белгілерін заманауи молекулалық-генетикалық әдістер, жоғары өнімді генотиптеу және цифрлық фенотиптеу технологиялары арқылы зерттеу, сондай-ақ алынған нәтижелерді бидай селекциясының тиімділігін арттыру үшін пайдалану.
Жобаның міндеттері
1-міндет. Орталық Азия бидай популяциясының 489 генотипінен тұратын тұқымдық материалын дайындау және зертханалық әрі далалық зерттеулер жүргізу үшін тәжірибелік базаны қалыптастыру.
2-міндет. Бидай генотиптерін бақыланатын орта жағдайында өсіру және фенотиптеу арқылы өсімдіктердің өсуі, дамуы, бейімделуі және өнімділігіне байланысты негізгі белгілерін бағалау.
3-міндет. Орталық Азия бидай популяциясының 489 генотипінің тұқымдық материалын SSD (Single Seed Descent) әдісі арқылы тазарту, көбейту және кейінгі далалық тәжірибелерге дайындау.
4-міндет. Орталық Азия бидай популяциясының 489 генотипінен ДНҚ бөліп алып, жоғары полиморфты 35 мың SNP маркерін пайдалану арқылы генотиптеу жұмыстарын жүргізу.
5-міндет. Генотиптеу деректеріне сапалық бақылау (QC), кластерлік талдау және негізгі компоненттер талдауын (PCA) жүргізу арқылы бидай популяциясының генетикалық құрылымы мен әртүрлілігін зерттеу.
6-міндет. Ұшқышсыз ұшу аппараттарын пайдалана отырып, цифрлық фенотиптеу әдістерін енгізу және өсімдіктердің морфологиялық, физиологиялық, өнімділік пен бейімделу белгілерін бағалау.
7-міндет. Қазақстанның оңтүстік-шығыс, солтүстік және орталық өңірлерінде далалық тәжірибелер ұйымдастырып, әртүрлі агроэкологиялық жағдайларда бидай генотиптерінің өнімділігі мен бейімделу ерекшеліктерін анықтау.
8-міндет. Генетикалық және фенотиптік деректерді кешенді талдау арқылы селекция үшін құнды генотиптерді анықтау, ғылыми нәтижелерді жариялау және зияткерлік меншік объектілерін рәсімдеу.
Жобаның идеясы
Жобаның негізгі идеясы – Орталық Азия бидай популяциясының генетикалық әлеуетін жан-жақты зерттеу және молекулалық-генетикалық талдауды дәстүрлі әрі цифрлық фенотиптеу әдістерімен біріктіру арқылы бидай селекциясының ғылыми негіздерін жетілдіру.
Жоба аясында 489 бидай генотипінен тұратын Орталық Азия бидай популяциясы зерттеледі. Генотиптер бақыланатын орта жағдайында және Қазақстанның әртүрлі агроэкологиялық аймақтарында өсіріліп, олардың морфологиялық, физиологиялық, өнімділік және бейімделу белгілері бағаланады.
Жоғары тығыздықтағы SNP маркерлерін қолдану арқылы бидай генотиптерінің генетикалық әртүрлілігі мен популяциялық құрылымы зерттеледі. Алынған генотиптеу деректері сапалық бақылаудан өткізіліп, кластерлік талдау және негізгі компоненттер талдауы (PCA) арқылы өңделеді. Бұл генотиптер арасындағы генетикалық ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға, сондай-ақ селекциялық тұрғыдан құнды бастапқы материалды іріктеуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар өсімдіктердің өсуі мен дамуын бақылау үшін ұшқышсыз ұшу аппараттарына негізделген цифрлық фенотиптеу технологиялары пайдаланылады. Бұл технологиялар өсімдіктердің фенотиптік ерекшеліктерін жоғары дәлдікпен бағалауға, зерттеу жұмыстарын автоматтандыруға және далалық тәжірибелердің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Жоба шеңберінде Қазақстанның оңтүстік-шығыс, солтүстік және орталық өңірлерінде далалық тәжірибелер жүргізу көзделген. Әртүрлі агроэкологиялық жағдайларда бидай генотиптерінің өсу ерекшеліктері, өнімділік көрсеткіштері және қоршаған орта факторларына бейімделу қабілеті зерттеледі.
Жоба нәтижелері бидайдың генетикалық ресурстарын тиімді пайдалануға, жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген және өнімділігі жоғары перспективалы генотиптерді анықтауға, сондай-ақ селекциялық зерттеулерде заманауи технологияларды кеңінен қолдануға ғылыми негіз болады.
Жобаның күтілетін нәтижелері
Жобаны іске асыру нәтижесінде төмендегідей нәтижелерге қол жеткізу көзделеді:
— Орталық Азия бидай популяциясының 489 генотипінен тұратын зерттеу материалы дайындалады және зертханалық әрі далалық тәжірибелер жүргізу үшін қажетті жағдайлар қалыптастырылады;
— Бидай генотиптерінің тұқымдық материалы SSD (Single Seed Descent) әдісі арқылы тазартылып, көбейтіледі және кейінгі зерттеу кезеңдеріне дайындалады;
— Бақыланатын орта жағдайында бидай генотиптерінің өсу, даму, бейімделу және өнімділік белгілеріне фенотиптік бағалау жүргізіледі;
— Мың дәннің салмағы, дән ұзындығы, ені, радиусы және бір өсімдіктегі дәндер саны сияқты негізгі морфологиялық және өнімділік көрсеткіштері анықталады;
— Өсімдіктердің өнуі, түптенуі, сабақтануы, масақтануы, гүлденуі және пісу мерзімдері, сондай-ақ жалауша жапырағының ұзындығы және басқа да бейімделу белгілері зерттеледі;
— Орталық Азия бидай популяциясының 489 генотипінен ДНҚ бөлініп алынып, 35 мың жоғары полиморфты SNP маркерін пайдалану арқылы генотиптеу жүргізіледі;
— Генотиптеу деректеріне сапалық бақылау (QC), кластерлік талдау және негізгі компоненттер талдауы (PCA) жүргізіліп, бидай популяциясының генетикалық құрылымы мен әртүрлілігі бағаланады;
— Генетикалық әртүрлілігі жоғары 120 генотипті анықтау мақсатында генетикалық деректерге салыстырмалы талдау жүргізіледі;
— Ұшқышсыз ұшу аппараттарын пайдалану арқылы цифрлық фенотиптеу әдістері енгізіліп, өсімдіктердің морфологиялық және физиологиялық көрсеткіштерін бағалау мүмкіндіктері кеңейтіледі;
— Қазақстанның оңтүстік-шығыс, солтүстік және орталық өңірлерінде далалық тәжірибелер ұйымдастырылып, әртүрлі агроэкологиялық жағдайларда бидай генотиптерінің өнімділігі мен бейімделу ерекшеліктері зерттеледі;
— Генетикалық және фенотиптік деректерді біріктіру негізінде селекциялық тұрғыдан құнды бидай генотиптерін анықтауға арналған ғылыми ақпараттық база қалыптастырылады;
— Алынған зерттеу нәтижелері бидайдың өнімділігін, бейімделгіштігін және басқа да агрономиялық маңызды белгілерін жақсартуға бағытталған селекциялық жұмыстарда пайдалануға ұсынылады;
— Жобаның ғылыми нәтижелері халықаралық және отандық рецензияланатын ғылыми басылымдарда жарияланады;
— Зерттеу нәтижелері бойынша зияткерлік меншік объектілерін қорғауға бағытталған жұмыстар жүргізіледі.
Жобаның ғылыми және практикалық маңызы
Жобаның ғылыми маңызы Орталық Азия бидай популяциясының генетикалық әртүрлілігін, популяциялық құрылымын және агрономиялық маңызды белгілерін кешенді зерттеуге негізделген.
Жоғары өнімді генотиптеу, молекулалық-генетикалық талдау және цифрлық фенотиптеу технологияларын біріктіру бидай генотиптерінің генетикалық ерекшеліктері мен олардың қоршаған орта жағдайларына бейімделуі арасындағы байланыстарды тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.
Генотиптеу нәтижесінде алынған молекулалық-генетикалық деректер популяцияның генетикалық құрылымын анықтауға, генотиптер арасындағы генетикалық айырмашылықтарды бағалауға және селекциялық жұмыстар үшін перспективалы бастапқы материалды іріктеуге негіз болады.
Цифрлық фенотиптеу технологияларын қолдану өсімдіктердің морфологиялық және физиологиялық белгілерін бағалаудың дәлдігі мен тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Әсіресе ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы алынған деректер өсімдіктердің өсу динамикасын, биомассаның қалыптасуын және қоршаған орта жағдайларына бейімделу ерекшеліктерін зерттеуде маңызды рөл атқарады.
Жобаның практикалық маңызы Қазақстанның әртүрлі агроэкологиялық аймақтарында өсіруге жарамды, өнімділігі жоғары және қоршаған орта жағдайларына бейімделген бидай генотиптерін анықтау мүмкіндігімен сипатталады.
Алынған нәтижелер бидайдың генетикалық ресурстарын сақтау, зерттеу және тиімді пайдалану, сондай-ақ отандық селекциялық жұмыстарды заманауи молекулалық-генетикалық және цифрлық технологиялар негізінде дамыту үшін пайдаланылуы мүмкін.
